Buổi gặp khách đầu tiên của tôi năm đó diễn ra trong một phòng họp có cái máy lạnh kêu lạch cạch. Chủ doanh nghiệp đặt lên bàn ba tập hồ sơ: bảng lương sáu tháng, sơ đồ tổ chức vẽ tay và một xấp đơn nghỉ việc. Anh nói gọn: “Người cứ đi, tôi không biết vì sao.” Tôi mang về một cuốn sổ ghi chép dày gần nửa và một file Excel chưa đặt tên. Đó là việc của nghề tư vấn doanh nghiệp, ít nhất là phần mà người ngoài ít thấy.
Tôi viết lại đây những thứ mình ước được ai đó kể cho từ hồi mới vào nghề. Không phải giáo trình. Chỉ là sổ tay.
Công việc thật trong một dự án
Người ta hay hình dung consultant (chuyên viên tư vấn) là người mặc vest, đứng thuyết trình trước ban giám đốc. Có, nhưng đó là vài giờ cuối của một dự án kéo dài vài tuần đến vài tháng. Phần còn lại là thu thập dữ liệu, phỏng vấn, ngồi đối chiếu số, viết, sửa, rồi lại sửa.
Một dự án điển hình của tôi thường đi qua bốn chặng. Chặng đầu là khảo sát: đọc tài liệu khách gửi, xin thêm những thứ họ quên gửi, phỏng vấn từ giám đốc xuống tổ trưởng. Chặng hai là chẩn đoán, tức là gom những gì nghe được thành vài vấn đề chính, có số liệu đi kèm. Chặng ba là thiết kế giải pháp: quy trình mới, cơ cấu mới, bộ chỉ số KPI, hay quy chế lương. Chặng bốn là bàn giao và hỗ trợ triển khai, chỗ mà nhiều dự án đổ vỡ nhất.
Giấy tờ thì nhiều hơn người ta tưởng. Biên bản phỏng vấn. Danh sách tài liệu đã nhận, có ngày tháng. Bản đề xuất phạm vi công việc (proposal) mà hai bên ký từ đầu. Mỗi tuần một báo cáo tiến độ ngắn. Tôi giữ thói quen đánh số phiên bản file theo ngày, kiểu baocao_v0315, vì có lần khách cầm bản cũ đi họp và cả hai bên mất nửa buổi tranh luận về một con số đã sửa từ tuần trước.
Khách thuê tư vấn không phải để nghe điều họ đã biết, mà để có người nói ra điều nội bộ không ai dám nói, kèm bằng chứng.
Các mảng tư vấn hay gặp
Chữ “tư vấn doanh nghiệp” rộng lắm. Ở Việt Nam, tôi thấy công việc thường rơi vào mấy nhóm dưới đây, và mỗi nhóm đòi một kiểu nền tảng khác nhau.
| Mảng | Việc cụ thể | Nền tảng hay gặp |
|---|---|---|
| Chiến lược, quản trị | Kế hoạch kinh doanh, tái cấu trúc, bộ chỉ số BSC, KPI | Quản trị kinh doanh, tài chính, kinh tế |
| Nhân sự | Cơ cấu tổ chức, mô tả công việc, đánh giá năng lực, quy chế lương thưởng | Quản trị nhân lực, tâm lý học, luật lao động |
| Hệ thống quản lý | Xây dựng và duy trì ISO 9001, ISO 14001, ISO 45001 | Kỹ thuật, quản lý chất lượng, sản xuất |
| Pháp lý doanh nghiệp | Thủ tục thành lập, điều lệ, hợp đồng, tuân thủ | Luật kinh tế, luật dân sự |
| Vận hành, quy trình | Vẽ lại quy trình, cắt bớt bước thừa, chuẩn hóa biểu mẫu | Kỹ thuật công nghiệp, logistics, Lean |
Ranh giới giữa các ô trong bảng này không cứng. Một dự án tái cấu trúc thường kéo theo việc viết lại mô tả công việc, rồi lại dẫn tới chuyện sửa quy chế lương. Người mới thường bắt đầu từ một mảng, làm vài năm thì tự nhiên lấn sang mảng bên cạnh.
Nơi làm việc cũng chia vài kiểu. Có hãng tư vấn chiến lược nước ngoài, nhận ít dự án nhưng quy mô lớn. Có công ty kiểm toán làm thêm mảng tư vấn. Có những công ty tư vấn trong nước, đông nhất về số lượng, chuyên phục vụ doanh nghiệp vừa và nhỏ. Rồi còn phòng tư vấn nội bộ trong tập đoàn, và người làm độc lập nhận việc theo hợp đồng.
Nếu muốn xem hiện các doanh nghiệp đang tuyển những vị trí nào trong nhóm nghề này, yêu cầu ra sao, có thể lướt qua mục việc làm tư vấn quản trị, pháp lý, nhân sự để có cảm giác thực tế về thị trường trước khi quyết định.
Một ngày làm việc
Không có ngày nào giống ngày nào, nhưng ghi lại một ngày khá điển hình ở giữa dự án thì như sau.
Buổi sáng
Tôi tới văn phòng khách lúc tám giờ, mang theo laptop, sạc dự phòng, một xấp phiếu phỏng vấn in sẵn và bút hai màu. Hai cuộc phỏng vấn, mỗi cuộc khoảng bốn mươi lăm phút: một trưởng phòng kinh doanh, một tổ trưởng kho. Tôi ghi bằng tay, vì gõ máy trước mặt người ta làm họ dè chừng. Cuối mỗi cuộc, tôi đọc lại ba ý chính đã ghi để họ xác nhận. Việc nhỏ đó đỡ cho tôi rất nhiều rắc rối sau này.
Buổi chiều
Về văn phòng mình, gõ lại biên bản trong ngày, không để qua hôm sau vì trí nhớ phai nhanh hơn mình nghĩ. Sau đó là Excel: đối chiếu bảng chấm công với bảng lương, lọc ra những trường hợp lệch. Cuối ngày họp nhóm mười lăm phút, mỗi người nói mình thấy gì, kẹt chỗ nào.
Buổi tối, đôi khi
Gần ngày trình bày thì tối nào cũng sửa slide. Đây là phần tôi thấy nhiều bạn trẻ không lường trước. Nghề này có những tuần rất nặng, và chuyện giờ giấc không đều là bình thường chứ không phải ngoại lệ.
Kỹ năng cần có, theo thứ tự tôi coi trọng
Thứ nhất là nghe. Nghe hết câu, nghe cả cái người ta không nói. Một tổ trưởng than “quy trình rườm rà” nhiều khi thật ra đang nói về một người quản lý cụ thể. Thứ hai là viết rõ. Báo cáo tư vấn được đọc bởi người bận, nên câu đầu mỗi trang phải nói được kết luận. Thứ ba là làm việc với số: Excel ở mức pivot, lookup, vẽ biểu đồ sạch sẽ, đọc được báo cáo tài chính cơ bản.
Sau đó mới tới kiến thức chuyên môn của từng mảng. Kiến thức học được. Thói quen nghe và viết thì lâu hơn nhiều.
Tôi từng thấy người giỏi lý thuyết rời nghề sau một năm, còn người nghe giỏi, chịu ghi chép thì ở lại và tiến nhanh.
Tiếng Anh có lợi, nhất là khi làm cho khách nước ngoài hoặc đọc tài liệu chuẩn mực gốc. Chứng chỉ thì tùy mảng: người làm hệ thống quản lý thường cần chứng chỉ chuyên gia đánh giá theo tiêu chuẩn ISO, người làm tài chính có thể học thêm các chứng chỉ quốc tế về kế toán, phân tích. Nhưng không có chứng chỉ nào thay được vài dự án làm thật.
Ai hợp để theo lâu
Sau nhiều năm, tôi để ý những người ở lại với nghề thường có vài điểm chung, không liên quan nhiều đến bằng cấp.
Họ chịu được việc mơ hồ. Đầu dự án, không ai biết vấn đề thật nằm ở đâu, kể cả khách. Người cần mọi thứ rõ ràng ngay từ đầu sẽ rất mệt.
Họ không ngại bị bác bỏ. Bản đề xuất đầu tiên gần như luôn bị sửa. Có lần tôi làm một bộ KPI ba tuần, giám đốc đọc xong gạch đi một nửa vì “nhân viên tôi không đo được cái này”. Ông nói đúng.
Họ tò mò về cách doanh nghiệp vận hành. Một xưởng may khác một chuỗi bán lẻ khác một công ty phần mềm. Người hứng thú với chuyện đó thì mỗi dự án là một lần học. Người không hứng thú thì mỗi dự án là một lần lặp lại.
Tư vấn là nghề bán sự chú ý. Khách trả tiền để có một người ngồi nghe kỹ những thứ nội bộ họ đã quá quen mà bỏ qua.
Ngược lại, nếu bạn thích có sản phẩm của riêng mình, thích thấy việc mình làm chạy tới cùng, thì tư vấn có thể gây hụt hẫng. Mình đề xuất, khách triển khai. Có giải pháp tôi tâm đắc mà khách cất tủ. Chuyện đó xảy ra thường hơn tôi muốn kể.
Thu nhập và áp lực
Tôi không đưa con số ở đây vì mỗi nơi một khác. Chỉ nói định tính: thu nhập trong nghề phụ thuộc nhiều vào loại hình công ty, mảng chuyên môn, khả năng làm việc bằng tiếng Anh và việc bạn có tự mang về khách hàng được hay không. Mấy năm đầu thường không hơn nhiều so với các nghề văn phòng khác. Khoảng cách chỉ rõ dần khi bạn đứng được một mảng riêng và có khách quen tìm tới.
Áp lực thì có thật. Deadline dồn vào cuối dự án. Khách đổi ý giữa chừng. Đi công tác tỉnh, ở nhà nghỉ gần khu công nghiệp vài tuần. Một số người cân bằng được, một số không. Tôi nghĩ nên biết trước để khỏi bất ngờ.
Bắt đầu từ đâu
Cho sinh viên hoặc người muốn chuyển nghề, lời khuyên của tôi khá thực dụng.
Chọn một mảng để đào sâu trước, đừng nhận mình làm được mọi thứ. Nhân sự, chất lượng, tài chính hay quy trình đều được, miễn có lý do. Rồi tìm một vị trí trợ lý hoặc chuyên viên phân tích (analyst) ở công ty tư vấn, chấp nhận bắt đầu bằng việc nhập liệu, ghi biên bản, dàn trang slide. Những việc nghe chán đó dạy bạn cách một dự án được dựng lên từ từng mảnh.
Song song, tập viết. Mỗi tuần thử tóm một bài báo kinh doanh thành năm câu, câu đầu là kết luận. Nghe đơn giản, làm đều đặn ba tháng sẽ thấy khác.
Nếu đã đi làm ở doanh nghiệp vài năm, kinh nghiệm đó là vốn. Một người từng làm kế toán trưởng hay trưởng phòng nhân sự hiểu những thứ mà analyst mới ra trường phải mất mấy năm mới thấy. Nhiều người vào nghề tư vấn muộn nhưng đi nhanh vì lý do này.
Cuối cùng, hãy hỏi chuyện người đang làm. Không phải hỏi “nghề này có tốt không”, mà hỏi “tuần vừa rồi anh chị làm những gì, file nào mở nhiều nhất”. Câu trả lời sẽ cho bạn biết mình có muốn ngồi vào chỗ đó hay không.
– Vinh –
Phản hồi gần đây